AHMET GÜRLEK
Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız
Ülkelerin kültürel değerlerini oluşturan fikir,sanat ve kültür yapıtlarını koruyarak saklanması, faydalanmaya sunulması ve gelecek kuşaklara aktarılması ancak bu yapıtların derlemesi ile mümkündür.
Fikir ve sanat ürünlerinin derlenmesinin önemi yıllar önce anlaşılarak Basma Yazı ve Resimleri Derleme Kanunu çıkarılmıştır.
Bu yasanın çıkarılması Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün çabalarıyla gerçekleştirilmiştir.Bu yasa hazırlanması konusunda Atatürk’ün İzmir Milli Kütüphaneyi ziyaretlerini n etkili olduğu söylenebilir.
Milli Kütüphanenin ilk müdürü Celal Saygın’un belirttiğine göre, Atatürk İzmir Milli Kütüphaneyi üç kez ziyaret etmiştir.Gerçekleştirilen bu ziyaretlerin tarihi 3 şubat 1931,3 Şubat 1933, 22 Haziran 1934’dür.Gazi, genç Türkiye Cumhuriyetinin ilerlemesi ve gelişmesi çabalarının bir göstergesi olarak Milli Kütüphaneyi konuklarına göstermekten kıvanç duymuştur.Bu son ziyaretlerinde yanında İran Şahı Rıza Pehlevi de bulunmaktaydı.Gazi, Milli Kütüphanenin kapısından içeri girerken Şah’a dönerek;
“Buraya üçüncü gelişimdir.İlk ikisinde bina na tamamdı ikmal edilmiş halini birlikte göreceğiz”
demişti.
Atatürk, Milli Kütüphaneyi ziyaretlerinden oldukça memnun kalmışlardı.Bu ziyaretlerinde Gazi,Kütüphanenin parasal olanaksızlıkları nedeniyle yayınların sağlanması konusunda sıkıntı çektiklerini görmüştü.Bunun üzerine Milli Kütüphaneye katkı sağlamak amacıyla Türkiye’de basılan tüm yayınların kütüphaneye gönderilmesi konusunda direktif vermişti.
İşte Basma Yazı ve Resimleri Derleme Kanunu’nun ilk kıvılcımları İzmir Milli Kütüphanesinde ateşlenmiştir.Zira İzmir Milli Kütüphane o zamanki döneminde önemli bir halk kütüphanesi işlevini de başarıyla yürütmüştür.
Ödünç verme servisi, çocuk bölümü,köylere gezici kütüphane servisi ,beş köyde yerleşik şube kütüphanesi hizmetleriyle İzmir Milli Kütüphanesi , İzmir’in önemli bir kültür kurumu olmuştur.
1884 de Devlet eliyle kurulan ilk kütüphane İstanbul Beyazıt Devlet kütüphanesi iken 1912 yılında bir sivil toplum örgütü tarafından kurulan ve günümüze kadar gelen ilk kütüphane de İzmir Milli Kütüphanesidir.
Henüz Ankara’da Milli Kütüphanesinin ülkede halk kütüphanelerinin kurulmadığı dönemlerde
İzmir Milli Kütüphanesi önemli hizmetlere imza atmıştır.Örneğin, gezici kütüphane olarak gidilen köy sayısı 96’ya kadar çıkmıştır.
Şimdii de derleme yasası ile ilgili tarihi süreci kısaca anlatmaya çalışalım. Derleme yasasının çıkarılmasında Atatürk’ün emirleriyle olduğuna ilişkin anıyı eski Beyazıt Devlet Kütüphanesi Müdürü Muzaffer GÖKMAN ,Derleme Müdürlüğünün kurucusu ve ilk müdürü Selim Nusret Gerçek’ten dinleyerek aktarmıştır.
Çankaya’da ülke sorunlarının ele alındığı bir toplantıda, Atatürk’e kolağası bulunduğu sırada 1325 tarihinde Selanik’te kendi olanaklarıyla yazıp, bastırdığı Cumali Ordugâhı adlı kitabı güzel bir cilt içinde Atatürk’e sunulur.Atatürk bu davranıştan çok mutlu olur. Etrafındakilerle konuşmayı keser.Kitabın yazarı değilmiş gibi, bu küçük risaleyi okumaya başlar. Okuması bitince, o devre ait anılarını anlatır.Konu kitap ve kütüphaneciliğe gelir.Yanında bulunanlardan yeni yayınları takip edilip edilmediğini, bunların tam olarak kütüphanelerimizde bulunup bulunmadığını öğrenmek ister.Doğal olarak bu soruya verilen yanıt doyurucu olmaz.Yabancı ülkelerde bu konuda neler yapıldığını sorar.Kendilerine,Fransız dilinde ”Depo le’gal” denilen devlet nüshasından sözedilir.Çeşitli ülkeler de yasal olarak 15-20 nüshaya kadar kitap ve benzeri belge alındığını ve alınan bu belgelerin de belirli kütüphanelere ücretsiz gönderildiğini açıklarlar.Atatürk, böyle bir kanunun ülkemizde uygulanmasında geç kalınmış olduğunu belirterek, bu yasanın hemen hazırlanmasını ve acilen meclisten geçirilmesini emreder.
Türk bilim dünyası ve kütüphaneciliğimiz açısından büyük bir çığır açacak olan Kanunun ana hatları o gece kararlaştırılır.
Atatürk’ün huzurunda konuşulanların bir özeti Başvekalet tezkeresi 18.3.1934 tarih ve 6/637 sayısını taşır.O tarihlerde Maarif Vekili Hikmet Bayur, Matbuat Umum Müdürü Vedat Nedim Tör, Meclis Maarif Encümeni Reisi Nafi Atuf Kansu, Maarif Vekilliği Neşriyat Müdürü de Faik Reşit Unat’tır. Kanun layihası 10.5.1934 tarihinde Dahiliye Encümeninden,20.5.1934 tarihinde Adliye Encümeninden ,30.5.1934 tarihinde de Maarif Encümeninden geçerek ve gerekli formalitesi tamamlanarak görüşülmek üzere Meclis Genel Kuruluna gelir.
Yasanın birinci maddesi , ülkenin genel durumu göz önünde bulundurularak 5 nüsha toplanacağı kaydı vardır.
“Madde 1- Türkiye’de her türlü baskı usulleriyle basılıp neşredilen ikinci maddede yazılı basma ve resimleri basanlar bunların beş nüshasını Maarif Vekaletinin emrine vermeğe mecburdur-
lar.”
Toplanan nüshalardan iki tanesi ileride tesis edilecek Milli Kütüphaneye devredilmek üzere saklanılacak,bir nüshası Ankara Umumi,bir nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesine verilecektir.
Derleme yasasının gerekliliği düşüncesi Atatürk’ü n İzmir Milli Kütüphaneyi ziyaretlerinde ortaya atılması ve olgunlaşmasına karşın; İzmir Milli Kütüphanesi tasarıda yer almamıştır.
Bunu üzerine Manisa Milletvekili Refik Şevket İnce,16.6.1934 (cumartesi günü) Meclis başkanlığına bir önerge vermiştir.Önerge de “İzmir Şehrinin büyük bir nüfusunun olduğunu,burada hayırsever vatandaşlar tarafından tesis edilen Milli Kütüphanesi şehre yaraşır bir hale getirildiğinin,tevsi edildiğinin, varidatının temin edildiğinin dikkate alınarak,bu kütüphanenin de cetvele ithalini “ ister ve Atatürk’ün de bu yöndeki istek ve emirlerini de belirtir.
Basma Yazı ve Resimlerin beş nüsha toplanacağı belirtilen yasanın birinci maddesi, önceden kabul edilmiştir.İzmir Milli Kütüphanesi bu cetvele eklendiğinde toplanan kitap sayısı 6 ya çıkarılmış olacaktır.Bu durumda Kanun metninin değiştirilmesinin,ikinci müzakerede kabul edilmiş olan bir maddenin geri gönderilmesi gibi kötü bir geleneğe yol açacağı düşünceleri ileri sürülerek bir takım tartışmalara yol açar.Bu tartışmalar sırasında İzmir Milli Kütüphanesine,yeni basılan yayınları sağlayabilmeleri açısından Vekaletçe ayrı ödenek verilmesi önerisinde bulunanlarda vardı.
Sonuçta bir karara varılmadığından Kanun,Maarif Encümenine geri gönderilir.Yasa,21.6.1934 tarihinde tekrar görüşülerek Kanunun birinci maddesi aynen kalarak 8 nci maddesi, Ankara Milli Kütüphaneye verilecek iki nüshayı bir nüshaya indirecek diğer nüshanın İzmir Milli Kütüphanesine verilmesi kabul edilir.
Bu yeni düzenleme ile madde bu şekilde yasalaşır:
“Madde 8-Bu kanuna göre derlenecek eserler aşağıdaki yazılı yerlere verilir.
a)Bir nüsha Milli Kütüphaneye ;(Bu kütüphane teşkil olununcaya kadar Derleme Basma Yazı ve Resimler Maarif Vekilliğinin bu işe memur edilen teşkilat tarafından hıfzolunur)
b)Bir nüsha Ankara Umumi Kütüphanesine
c)Bir nüsha İstanbul Üniversitesi kütüphanesine,
ç)Bir nüsha İstanbul Umumi Kütüphanesi
d)Bir nüsha İzmir Umumi Kütüphanesine “
Türk kütüphaneciliği ve kültür tarihimizde çağ açan 2527 sayılı Basma Yazı ve Resimleri Derleme Kanunu, 16 madde halinde 21.6.1934 tarihinde kabul edilerek ,2.7.1934 tarihinde Resmi Gazete’de yayınlanmıştır.
76 yıldan beri yürürlükte bulunan Basma Yazı ve Resimleri Derleme Kanunu,elbette zaman sürecinde eksikliklerinin giderilmesi sözkonusu olacaktır.Nitekim UNESCO’nun 1977 tarihindeParis’te gerçekleştirdiği Milli Bibliyoğrafyalar konulu kongrede, derleme yasalarının yeniden gözden geçirilmesi ve günün koşullarına göre yeniden düzenlenmesini kararlaştırılmıştır.
Günümüzdeki teknolojik gelişmeler sonucunda, yayın türlerinde de büyük gelişmeler ortaya çıkmıştır.Bütün bunların derlenmesi sorununu da gündeme getirmiştir.
Bu sorunların giderilmesiyle amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı “Çoğaltılmış Fikir ve Sanat Eserlerini Derleme Kanunu Tasarısı”nı hazırlayarak 01.05.2008 tarihinde TBMM Başkanlığına sunmuştur.
Sözkonusu tasarım 8 nci maddesiyle derleme nüshasının gönderileceği kütüphaneler listesinde, İstanbul Üniversitesi kütüphanesi ile İzmir Milli Kütüphanesi çıkarılarak sadece Ankara Milli,Ankara Adnan Ötüken İlk Halk ve İstanbul Beyazıt Devlet Kütüphanesi olarak belirtilmiştir.
Tasarı madde 8 şöyledir;
“Madde 8;Derleme nüshalarının sayısı ve gönderileceği kütüphaneler şunlardır ;
a)4 ncü Maddenin(a),(b),(g) ve 5 nci maddenin (b) bendinde belirtilmiş eserler,yerel gazeteler hariç ,dört nüsha derlenerek bir adedi Milli Kütüphaneye,bir adedi 2919 sayılı TBMM Genel Sekreterliği Teşkilat Kanunu uyarınca TBMM Kütüphane ve Dökümantasyon ve Tercüme Müdürlüğü-
ne,bir adedi İstanbul Beyazıt Devlet Kütüphanesi,bir adedi de Ankara Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesine gönderilir.
b)4 ncü maddenin (c ),(ç),(d),(e) ve (f) bentleri ile 5 nci maddenin (a) bendinde belirtilmiş eserler ve yerel gazeteler birer nüsha derlenerek sadece Milli Kütüphaneye gönderilir.” denilmektedir.
Maddenin gerekçesi ise şöyledir;
“Madde 8-Maddede,derleme nüshasının sayısı ve gönderileceği kütüphaneler belirtilmek-
tedir.Bu yeni düzenleme ile eski Kanunda yer alan;İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi ile İzmir Milli Kütüphanesine derleme nüshaları verme yükümlülüğü bu kütüphanelerin bütçe,bina ve personel sorunları nedeniyle amacına uygun hizmet sunamadıkları için kaldırılmıştır.
İzmir Milli Kütüphanesinin yeni yasa tasarısından çıkarılmasıyla ileri sürülen gerekçelerin yeterli ve doyurucu olduğu kanısında değilim. Bina,bütçe,personel sorunları sadece İzmir Milli kütüphanesi ve İstanbul Üniversitesi Kütüphanesinde mi vardır.İstanbul Beyazıt Devlet Kütüphanesinde yer darlığı oldukça çoktur.Onarımlar bir türlü sona ermemektedir.Ankara Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesinde de durum farklı değildir.Bütçe ve personelinin de yeterli olduğu söylenemez. Çalışanların çoğu geçici işçi statüsündedirler.
Ankara Milli Kütüphanesi de yer sorununu çözmek için ek bina yapacaklarını belirtmişlerdir.
Görülüyor ki İzmir Milli Kütüphanenin yasadan çıkarılmasının nedeni yukarıda tasarı gerekçesinde belirtilen sorunlar olmasa gerek.
Unutulmamalıdır ki bu kütüphane, İzmir’deki 8 üniversite ve Ege deki diğer bilim ve araştırma kütüphanesini de yıllarca besleyen bir kurum olmuştur.
Bina, bütçe, personel gibi temel sorunlar özellikle derleme nüshası alan kütüphanelerin sürekli sorunu olmaya devam edecektir.Bu sorunların çözümü de mutlaka bulunur.Kaldı ki “Çoğaltılmış Fikir ve Sanat Eserlerini Derleme Yasası Tasarısı”nda sayı dörde indirilmektedir. Tasarıya göre derleme nüshasının üçü Ankara’da biri ise İstanbul’da olacaktır. Oysa, yıllardır yapılan eleştiriler ve yazılan makalelerde derleme kütüphanesinin sayısının 5 değil daha fazla olmasıdır. Bunların iki kentte değil bölgelerde kurulacak derleme kütüphanelerine yayılmasıdır.Örneğin , tasarının 8.nci maddesi şu şekilde düzenlenebilirdi:
Madde 8-Bu kanuna göre derlenecek nüshalar aşağıdaki kütüphanelere verilir:
Samsun 19 Mayıs İl Halk, Edirne İl Halk, Kayseri İl Halk, Konya İl Halk,Erzurum İl Halk, Diyarbakır İl Halk, Antalya İl Halk,İstanbul Beyazıt Devlet, İzmir Milli Kütüphane , Ankara Milli Kütüphane, derlemenin yapıldığı ilin kütüphanesine birer tane. Ayrıca her ilin İl Halk Kütüphanesi o ilde yayınlanan yapıtlardan bir adedi derlenmelidir.
Bazılarına göre derleme nüshasının sayısının çok olduğu düşünülebilinir. Ancak unutulmamalıdır ki 81 ilde üniversitenin olduğu bazı illerde birden fazla üniversitenin bulunduğu dikkate alınırsa konunun önemi kendiliğinden ortaya çıkmaktadır.araştırıcılar araştırmalarını yapmak için Ankara veya İstanbul’a mı gidecekler?
Basma Yazı Resimleri Derleme Kanunu yerine hazırlanan “Çoğaltılmış Fikir ve Sanat Eserlerini Derleme Kanunu Tasarısı”nda İzmir Milli Kütüphanesinin bu kanundan yararlanan kütüphaneler arasından çıkarmak İzmir Milli Kütüphanesinin can damarını kesmek olacaktır.İki yıl sonra 100 yaşına basacak olan kütüphanenin yukarıda değinilen gerekçelerle cezalandırılmasını kabu l etmek mümkün değildir.Yeni tasarının, bu şekilde yasalaşması durumunda sadece İzmir Milli Kütüphanesini değil aynı zamanda, İzmir’i, tüm Egeyi ve tarihi cezalandırmak olur.
İzmir Milli Kütüphanesi İzmir’in bir hazinesidir. Komisyondan geçen bu tasarının yasalaşmasından önce bu büyük yanlışlıktan dönülmesi için , Valiliğimize, yerel yöneticilerimize, üniversitelerimize , siyasetçilerimize, tüm aydınlarımıza ve değerli basın mensuplarına büyük görevler düşmektedir.
